Nowe miejsca na liście UNESCO
UNESCO wpisało na listę światowego dziedzictwa 25 nowych miejsc. Poniżej znajdują się miejsca gdzie znajdują się te nowe miejsca UNESCO oraz kraje, w którym są zlokalizowane poszczególne obiekty z listy wraz z krótkim opisem.
1. Aalto Works (Finlandia),
kryteria (ii) – architektura, sztuk monumentalnych, planowania przestrzennego lub planowania przestrzennego.
Obiekt składa się z trzynastu nowoczesnych budynków i kompleksów rozmieszczonych w całej Finlandii (1928–1988), które stanowią przykład XX-wiecznego ruchu modernistycznego i jego odpowiedzi na szerokie potrzeby społeczne. Te obiekty użyteczności publicznej, społeczne i mieszkalne — zlokalizowane zarówno w środowisku miejskim, jak i wiejskim — kojarzone są na arenie międzynarodowej z Alvarem Aalto, odzwierciedlają jednak wspólną twórczość Aalto, Aino Marsio-Aalto, Elissy Aalto, pracowni Aalto oraz ich partnerów projektowych. Zakorzenione w fińskich tradycjach budowlanych, a jednocześnie czerpiące z globalnych idei modernizmu, dzieła te wyrażają wizję zorientowaną na człowieka, dostosowaną do konkretnego miejsca i pełną empatii, która wyróżnia wkład Finlandii w architekturę modernistyczną.
2. Zamek Alamūt i związane z nim fortyfikacje (Iran)
Kryteria (iii) – dany zabytek lub miejsce stanowi wybitne dzieło ludzkiego geniuszu, pokazuje wymianę wartości kulturowych albo jest unikalnym świadectwem minionej
Ten obiekt wpisany na listę światowego dziedzictwa składa się z zamku Alamūt oraz sześciu powiązanych z nim fortyfikacji – Lambesar, Navizaršāh, Šams Kelāyeh, Qosṭinlār, Širkūh i Ilān – położonych w strategicznych miejscach wśród surowego krajobrazu gór Alborz w północnym Iranie. Położony w regionie południowego Kaspiju, w pobliżu wsi Gazor Khan w prowincji Kazwin, zamek Alamut, znany również jako „orlie gniazdo”, wznosi się na szczycie imponującego grzbietu górskiego, około 200 kilometrów na północny zachód od Teheranu. Zyskał na znaczeniu w 1090 roku n.e., kiedy to przejął go Hassan-i Sabbah, przywódca sekty nezari-ismailitów. Przez ponad 160 lat Alamut pełnił rolę intelektualnego i strategicznego centrum półautonomicznego państwa, słynącego z obszernej biblioteki, ogrodów i badań naukowych.Ta sieć fortyfikacji funkcjonowała zarówno jako schronienie, jak i ośrodek naukowy i kulturalny, podtrzymując społeczność nezari aż do upadku Alamutu w 1256 roku i nadal kształtując regionalną historię religijną i intelektualną jeszcze długo po tym wydarzeniu. Wszystkie te fortyfikacje razem ilustrują strategiczną organizację, odporność i znaczenie kulturowe państwa ismailitów nezari.
W latach 30. XX wieku brytyjsko-włoska odkrywczyni i pisarka podróżnicza Freya Stark opisała swoją wyprawę do tego miejsca w książce „The Valleys of the Assassins” („Dolina Asasynów”).
3. Teatro Amazonas (Brazylia)
Kryteria (ii)(iv) – kryteria ii jest bardzo powszechnie stosowaną formalną klasyfikacją instytutów i centrów (działających pod auspicjami UNESCO), zaś iv oznacza, że dany obiekt jest wybitnym przykładem typu budowli.
Tak naprawdę mowa tu o dwóch obiektach. Theatro da Paz i Praça da República w Belém oraz Teatro Amazonas i Largo de São Sebastião w Manaus. Zostały one wzniesione w stanach Pará i Amazonas w Brazylii w okresie „złotej ery” Amazonii, w wyniku gospodarczego rozkwitu związanego z cyklem kauczukowym w latach 1879–1912. Zainspirowane architekturą francuską i europejską oraz ozdobione motywami nawiązującymi do Amazonii, zespoły te zostały zaprojektowane jako symbole ambicji politycznych i urbanistycznych. Otwarte w latach 1878 i 1889, Teatro da Paz i Praça da República podkreślały strategiczną rolę miasta Belém jako portu i stolicy stanu oraz gloryfikowały Republikę Brazylijską, natomiast Teatro Amazonas, otwarte w 1896 roku, stanowiło część zakrojonej na szeroką skalę rozbudowy urbanistycznej Manaus w okresie boomu kauczukowego i wraz z Largo de São Sebastião odzwierciedlało bogactwo i prestiż przyszłej stolicy Amazonii.
Adresy: Manaus, Av. Eduardo Ribeiro, 659 – Centro, Manaus – AM, 69025-140, Otwarte: wt-sb, 9-17, ndz i święta 9-12
Theatro da Paz in Belém: Av. Presidente Vargas, s/n – Campina, Belém – PA, 66017-040, otwarte: wt-sb, 9-17
4. Starożytne stanowisko buddyjskie w Sarnath (Indie)
Kryteria (iii)(vi) – pojawia się przy wpisywaniu obiektów o szczególnym znaczeniu kulturowym, historycznym i duchowym.
Ten obiekt wpisany na listę światowego dziedzictwa obejmuje pozostałości architektoniczne i archeologiczne Sarnath – świętego miejsca, w którym, jak się uważa, Gautama Budda wygłosił swoje pierwsze kazanie („kazanie w Parku Jeleni”) w VI wieku p.n.e. i spotkał swoich pierwszych uczniów. Sarnath, uznane przez samego Buddę za jedno z czterech głównych miejsc pielgrzymek buddyjskich, rozwijało się przez wiele stuleci dzięki wsparciu królewskiemu, klasztornemu i świeckiemu, co zaowocowało wzniesieniem licznych stup, świątyń i vihar. Po okresie rozkwitu jako ważnego ośrodka buddyjskiego Sarnath podupadł w XII wieku n.e. i popadł w zapomnienie aż do momentu ponownego odkrycia w XVIII wieku. Obecnie, zachowany w postaci dwóch stref archeologicznych, pozostaje zarówno ważnym celem turystycznym, jak i odrodzonym miejscem pielgrzymek dla buddystów z całego świata.
Obiekt znajduje się w odległości 13 km od Waranasi.
5. Starożytne stolice Asuka i Fujiwara (Japonia)
Kryteria: (ii)(iii) – kombinacji przy wpisywaniu zabytkowych miast, szlaków handlowych, dawnych potęg gospodarczych
Położone w południowej części Kotliny Nara miasta Asuka i Fujiwara były dwiema starożytnymi stolicami archipelagu japońskiego, które zapoczątkowały powstanie scentralizowanego systemu państwowego wzorowanego na chińskim kodeksie prawnym znanym jako ritsuryō. Dziewiętnaście elementów składowych, obejmujących pałace i urzędy państwowe, świątynie buddyjskie oraz kurhanowe grobowce, zawiera ślady archeologiczne stolicy Asuka (588–694 n.e.) oraz stolicy Fujiwara (694–710 n.e.). Stolica Asuka została założona w miejscu świątyni Asuka-dera, pierwszej świątyni buddyjskiej w Japonii. Zestaw tych stanowisk ilustruje wprowadzenie i utrwalenie kluczowych elementów wczesnego scentralizowanego systemu rządów oraz wywarło wpływ na późniejsze stolice Japonii – Nara i Kioto.
6. Plaże, na których odbyło się lądowanie w D-Day, Normandia, 1944 r. (Francja)
Kryteria (vi) – oznacza to, że dany obiekt jest powiązany z wydarzeniami, żywymi tradycjami, ideami
Ten zespół obiektów składa się z sześciu części rozmieszczonych wzdłuż około 80 km wybrzeża Normandii, obejmujących plaże Utah, Omaha, Gold, Juno i Sword, a także Pointe du Hoc. Miejsca te są bezpośrednio związane z lądowaniem aliantów 6 czerwca 1944 r., stanowiącym początkową fazę operacji „Overlord”, która zapoczątkowała wyzwolenie Europy Zachodniej spod okupacji nazistowskiej podczas II wojny światowej. W obrębie obiektu zachowały się znaczące pozostałości niemieckiego Wału Atlantyckiego, w tym kazamaty, baterie artyleryjskie, stanowiska kierowania ogniem i gniazda oporu, a także ślady po bitwach, oryginalny sprzęt wojenny oraz ważne miejsca pamięci, takie jak Cmentarz Amerykański w Colleville-sur-Mer. Wszystkie te elementy razem tworzą wyjątkowy krajobraz kulturowy, ukształtowany zarówno przez wydarzenia z 1944 roku, jak i przez trwałą pamięć o nich.
7. Modernistyczne centrum Gdyni (Polska)
Kryteria (iv) – dotyczy wybitnych osiągnięć architektury
Położone nad brzegiem Morza Bałtyckiego „Modernistyczne Centrum Gdyni” obejmuje dwie najważniejsze ulice biegnące w kierunkach wschód–zachód i północ–południe, na których znajdują się międzywojenne bloki zabudowy oraz większość zachowanych budynków śródmieścia z tego okresu, odzwierciedlających zastosowanie idei modernistycznych na szeroką skalę w projektowaniu architektonicznym. W latach 20. XX wieku Gdynia zmieniła się z małej, liczącej nieco ponad 1200 mieszkańców wsi rybackiej w wielki polski port i nowoczesne miasto. Decyzja o budowie portu zapadła w 1920 roku, a 10 lutego 1926 roku Gdynia oficjalnie otrzymała prawa miejskie, stając się symbolem gospodarczego sukcesu II Rzeczypospolitej.W rezultacie powstał organizm miejski, który wykorzystuje podejście urbanistyczne oparte na blokach budowlanych do stworzenia charakterystycznego, zwartego kompleksu architektury modernistycznej, charakteryzującego się silną indywidualną ekspresją architektoniczną. Centrum miasta, wraz z jego budynkami, willami na wzgórzu Kamienna Góra oraz innymi budynkami mieszkalnymi z tego okresu, ilustruje zdecydowane zerwanie z historyzmem w procesie przekształcania miejscowości Gdynia w nową, ważną morską bramę Pierwszej Rzeczypospolitej w okresie między I a II wojną światową.
8. Miejsca związane z rzemieślniczym przemysłem porcelanowym w Jingdezhen (Chiny)
Kryteria (ii)(iii)(iv)(vi) – wybitny przykład architektury powiązany z wydarzeniami. Obiekt ukazuje znaczącą wymianę ludzkich wartości.
Ten zespół zabytków przedstawia ewolucję produkcji porcelany rzemieślniczej od X do XIX wieku, która wywarła głęboki wpływ na przemysł, sztukę i handel zarówno w Chinach, jak i na całym świecie. Pięć elementów składowych odzwierciedla procesy produkcji porcelany, w tym wydobycie i transport surowców, innowacje w projektowaniu pieców oraz przestrzenną i społeczną organizację produkcji na ogromną skalę. W obrębie miasta znajdowała się cesarska piec, a także piece cywilne, cechy rzemieślnicze i stowarzyszenia kupieckie. Jingdezhen było centrum innowacji technologicznych w produkcji porcelany, w tym „formuły dwuskładnikowej” polegającej na mieszaniu kaolinu i kamienia porcelanowego. W Jingdezhen wytwarzano porcelanę najwyższej jakości, a jej niebiesko-biała porcelana i wzory stały się cenionym towarem na całym świecie oraz symbolem chińskiej kultury i kunsztu artystycznego.
9. Forteca Dubieh/(Qalaat Chakra) (Liban)
Kryteria: (ii)(iv) – wybitny typ architektoniczny fortyfikacyjnej, który miał wpływ na kulturę i wymianę idei.
Ten zespół zabytków obejmuje pięć ufortyfikowanych obiektów położonych na terenie historycznego regionu Jabal Amel w południowym Libanie: Qalaat Al Chakif (Zamek Beaufort), Qalaat Tibnin (Zamek Toron), Qalaat Chakra (Zamek Dubieh), Qalaat Deir Kifa (Zamek Maron) oraz Qalaat Chama’ (Zamek Chama’). Zamki te, położone na wyniosłych szczytach wzgórz i strategicznych grzbietach górujących nad głównymi szlakami regionalnymi, tworzyły zintegrowaną sieć obronną i administracyjną, która kontrolowała ruch, komunikację oraz zasoby rolnicze na rozległym terytorium. Powstałe w okresie od średniowiecza do XIX wieku, ilustrują one kolejne etapy okupacji i adaptacji przez krzyżowców, Ajjubidów, Mameluków, Osmanów oraz lokalnych władców feudalnych. Ich fortyfikacje, donżony, wieże, bramy i kwatery mieszkalne zachowały ślady ciągłej wymiany wiedzy wojskowej, technik budowlanych i praktyk zarządzania terytorialnego między tradycjami europejskimi a bliskowschodnimi, jednocześnie ukazując ewolucję architektury obronnej i sieci fortyfikacji na przestrzeni niemal tysiąca lat.
10. Meczety skalne i związane z nimi miejsca święte w Mangystak (Kazachstan)
Kryteria: (ii)(iii) – oznacza to, że dany obiekt jest jednocześnie miejscem dyfuzji/wymiany kulturowej oraz unikalnym świadectwem konkretnej cywilizacji lub tradycji.
Ten obiekt wpisany na listę światowego dziedzictwa, położony na półwyspie Mangystau nad Morzem Kaspijskim, składa się z pięciu świętych miejsc wykutych w skale oraz przylegających do nich rozległych cmentarzysk. Beket-Ata, Shopan-Ata, Karaman-Ata, Shakpak-Ata i Sultan-Epe – z których każde związane jest z jednym z mistrzów sufickich – pochodzą z okresu od XII do XVIII wieku. Kompleksy te, znane lokalnie jako „podziemne meczety”, stanowią szczególny typ budowli powstałych w naturalnych jaskiniach, wykutych w stromych skałach lub wykopanych w ziemi na terenie półpustynnym. Pochodzące ze środowiska koczowniczego płaskowyżów Mangystau i Ustyurt, poszczególne elementy reprezentują kulturę będącą wynikiem ewolucji praktyk sakralnych, w ramach których islamska duchowość suficka w sposób organiczny kontynuowała i przekształcała starsze praktyki związane z kultem przodków, sakralnością krajobrazu oraz rolą przywódców duchowych. Przez wieki były one ważnymi miejscami pielgrzymek. Wyrzeźbione w skale święte miejsca obejmują zarówno mniejsze budowle, jak i bardziej złożone przestrzenie. Charakteryzują się różnorodnymi układami architektonicznymi i organizacją, obejmującą sale modlitewne, mihraby, pomieszczenia przeznaczone do kontemplacji i refleksji, przestrzenie wielofunkcyjne oraz groby świętych. Kompleksy składają się z dziedzińców, źródeł wody, świętych drzew, ścieżek i cmentarzy, przy czym te ostatnie pochodzą z okresu od X do XX wieku.
11. Królewskie twierdze z dynastii Kapetyngów w Langwedocji (Francja)
Kryteria: (iv) – obiekt jest „podręcznikowym”, najlepszym możliwym przykładem konkretnego stylu
Ten zespół zabytków obejmuje osiem ufortyfikowanych obiektów – zamek i mury obronne w Carcassonne oraz twierdze w Aguilar, Lastours, Montségur, Peyrepertuse, Puilaurens, Quéribus i Termes – stanowiących centralną część systemu obronnego dynastii Kapetyngów, utworzonego w XIII–XIV wieku po krucjacie albigenskiej. Wybudowane na surowych skalistych grzbietach w strategicznie ważnych lokalizacjach fortyfikacje te stanowiły kręgosłup nowo utworzonej seneszalii Carcassonne, umacniając władzę seneszala nad dawnymi terytoriami niezależnych rodów feudalnych. Razem ilustrują one polityczną, militarną i terytorialną konsolidację korony Kapetyngów w Langwedocji poprzez okazałą architekturę dostosowaną do dramatycznej rzeźby terenu.
12. Sebastia/Samaria (Palestyna)
Kryteria: (iii) – dotyczy wyjątkowego świadectwa tradycji kulturowej lub cywilizacji.
Sebastia to starożytne miasto w Palestynie na Zachodnim Brzegu Jordanu, ołożone 12km na północny zachód od miasta Nablusu. . Miejscowość ma ponad 3000 lat i słynie z bogatej historii oraz licznych zabytków. Jego korzenie sięgają ponad trzech tysięcy lat wstecz i obejmują zachowane do dziś zabytki rzymskie, bizantyjskie i islamskie, w tym rzymski teatr, kamienne kolumny, starożytne pałace oraz Wielki Meczet, znany jako Meczet Nabi Yahya. To bogate dziedzictwo sprawiło, że miasto stało się kandydatem do wpisania na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, jednak izraelska okupacja uniemożliwiła to poprzez szereg systematycznych działań. W lipcu 2026 roku obiekt wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO oraz na listę dziedzictwa w zagrożeniu. W ostatnich latach miasto narażone było na najazdy izraelskich osadników, które to przeprowadzały nielegalne wykopaliska archeologiczne i „prace konserwatorskie” pod pretekstem turystyki. w istocie były to próby przepisania narracji historycznej, która przypisuje temu obszarowi wyłączne żydowskie korzenie.
Mieszkańcy miasta zwracają uwagę, że te naruszenia nie są jedynie pojedynczymi aktami, ale raczej częścią oficjalnej polityki mającej na celu włączenie Sebastii do tak zwanego „Szlaku Tory”, który łączy wiele stanowisk archeologicznych na Zachodnim Brzegu znajdujących się pod kontrolą okupacyjną. W ten sposób Izrael dąży do pozbawienia tego miejsca jego palestyńskich korzeni i przekształcenia go. Rząd Izraela przejął 1300 metrów na utworzenie koszar wojskowych na ważne cele archeologiczne takie jak Świątynia Augusta i Pałac Omari.
Historia
Sebastia jest jednym z najstarszych miast palestyńskich, a jej najwcześniejsze pozostałości pochodzą z epoki brązu, około 3200 r. p.n.e., co czyni ją świadkiem ponad pięciu tysięcy lat nieprzerwanej historii. Miasto znajdowało się pod panowaniem wielu cywilizacji; najpierw rządzili nim Asyryjczycy, a następnie Persowie, po czym w epoce rzymskiej stało się ważnym ośrodkiem, a w 30 r. p.n.e. król Herod przemianował je na „Sebasti”, co oznacza „czczony”.
W okresie bizantyjskim miasto zyskało na znaczeniu religijnym dzięki powiązaniom z grobem proroka Yahya (Jana Chrzciciela), co sprawiło, że stało się celem pielgrzymek chrześcijan z całego świata. Wraz z podbojami islamskimi, a zwłaszcza po zwycięstwie Saladyna w 1187 r. n.e., miasto powróciło pod panowanie islamskie. Na miejscu sanktuarium proroka Jahji wzniesiono meczet, który do dziś pozostaje jednym z najważniejszych zabytków religijnych miasta.
Jest to więc miasto stricte palestyńskie.
Zabytki
Sebastia szczyci się rzadkimi skarbami archeologicznymi, które uosabiają kolejne epoki ludzkiej cywilizacji. Do najważniejszych z tych zabytków należą rzymski cmentarz, sanktuarium proroka Yahya i jego meczet, katedra św. Jana Chrzciciela, pałac Kayed oraz Plac Bazyliki, który odzwierciedla wielkość rzymskiej architektury. Znajduje się tu również Pałac Królewski, Wieża Hellenistyczna, Świątynia Augusta, Teatr Rzymski oraz Ulica Kolumnowa, jedna z najszerszych ulic archeologicznych w Palestynie.
Pomimo bogactwa i różnorodności zabytków znajdujących się obecnie na tym terenie, szacunki archeologów wskazują, że około 90% zabytków miasta pozostaje zakopanych pod ziemią i wymaga naukowych oraz systematycznych wykopalisk. To sprawia, że Sebastia jest jednym z największych nieodkrytych skarbów archeologicznych w regionie, co podkreśla jej znaczenie nie tylko jako miejsca dziedzictwa palestyńskiego, ale także jako światowego dziedzictwa ludzkości, które zasługuje na ochronę i zachowanie.
13. Architektura modernistyczna w Taszkencie. Nowoczesność i tradycja w Azji Środkowej (Uzbekistan)
Kryteria: (iv) – odnosi się do wybitnego przykładu architektury, inżynierii oraz zagospodarowania przestrzeni
Obiekt ten stanowi reprezentatywny zespół dziesięciu modernistycznych budynków i kompleksów miejskich wzniesionych w latach 60. XX wieku i na początku lat 90., czyli w okresie, który miał decydujące znaczenie dla odbudowy i transformacji Taszkentu po trzęsieniu ziemi z 1966 roku. W skład zespołu wchodzą muzea, sale wystawowe, zespoły mieszkaniowe, instytucje kulturalne oraz obiekty naukowe i infrastrukturalne, odzwierciedlające szerokie spektrum funkcji architektury późnego okresu radzieckiego. Dziewięć z dziesięciu elementów składowych położonych jest wzdłuż nowo zaplanowanych osi urbanistycznych odbudowanego centrum miasta, zgodnie z kolejnymi planami zagospodarowania przestrzennego, które przekształciły Taszkent w nowoczesną socjalistyczną metropolię. Razem tworzą one główne przestrzenie publiczne miasta i pokazują integrację modernistycznych zasad planowania z lokalnymi warunkami klimatycznymi, sejsmicznymi i kulturowymi. Jako całość obiekt seryjny ilustruje odrębną fazę modernizmu architektonicznego, charakteryzującą się industrializacją budownictwa, inżynierią odporną na trzęsienia ziemi oraz dostosowaniem znormalizowanych systemów do regionalnych materiałów, tradycji i ograniczeń środowiskowych.
14. Kompleksy cmentarne szlachty Xiongnu (Mongolia)
Kryteria: (iii) – oznacza wyjątkowe świadectwo tradycji kulturowej lub cywilizacji.
Ten obiekt wpisany na listę światowego dziedzictwa składa się z ośmiu kompleksów grobowych należących do szlachty Xiongnu. Xiongnu, starożytni przodkowie konfederacji euroazjatyckich ludów koczowniczych, stworzyli w okresie od III wieku p.n.e. do II wieku n.e. potężne imperium, które ostatecznie obejmowało rozległe terytorium skupione wokół obszaru dzisiejszej Mongolii. Utrzymywali oni kontakty z Chińczykami z dynastii Han i kontrolowali kluczowe punkty wzdłuż głównych odcinków stepowego szlaku Jedwabnego Szlaku. Spośród licznych pozostałości archeologicznych odkrytych na terenie dawnego imperium to właśnie cmentarzyska dostarczają ważnych informacji na temat kultury pogrzebowej Xiongnu. Głównym grobowcom, wyróżniającym się znacznymi rozmiarami i głębokością, towarzyszą groby satelitarne oznaczone niewielkimi kopcami w kształcie pierścieni, a także budowle ofiarne składające się z rzędów połączonych parami kamieni. Szeroki wachlarz artefaktów znalezionych w grobowcach, w tym uprzęż konna i rydwany, a także broń, narzędzia i pożywienie na życie pozagrobowe, pozwala zajrzeć do świata życia i struktury społecznej Xiongnu. Grobowce szlachty Xiongnu podkreślają umiejętności inżynieryjne i organizacyjne tej głównie koczowniczej kultury.
15. Mediny historycznych sułtanatów Komorów (Komory)
Kryteria: (iii) (iv) – Oznacza to, że dany obiekt jest jednocześnie doskonałym dziełem architektury/inżynierii oraz wyjątkowym świadectwem ludzkiej cywilizacji lub tradycji.
Ten obiekt wpisany na listę światowego dziedzictwa składa się z sześciu historycznych miast, które wyrosły z ośrodków miejskich powstających co najmniej od XI wieku i przekształciły się w miasta-państwa w okresie XIV–XV wieku. Ostatecznie stały się one głównymi ośrodkami miejskimi sułtanatów założonych na wyspach archipelagu Komorów. Dzięki wspólnemu hierarchicznemu systemowi organizacji społecznej, opartemu na zwyczajach matrylinearnych i matrilokalnych, systemach grup wiekowych oraz tradycjach islamskich o charakterze patrylinearnym, które przetrwały do dziś, obiekt ten prezentuje wyspiarskie formy urbanistyczne i architektoniczne, będące wynikiem wymiany kulturowej związanej z migracjami i sieciami handlowymi na Oceanie Indyjskim, osadzone w lokalnym kontekście społecznym, geograficznym i środowiskowym.
16. Roças na Wyspach Świętego Tomasza i Książęcej: kolonialny system rolniczy i przymusowa migracja (Wyspy Świętego Tomasza i Książęca)
Kryteria: (iv) – odnosi się do wybitnego przykładu architektury, inżynierii oraz zagospodarowania przestrzeni
Ten zespół obiektów składa się z sześciu geograficznie oddzielnych „roças” (portugalskich kolonialnych plantacji rolniczych) położonych na wyspach Wyspy Świętego Tomasza i Książęcej: Monte Café, Agua Izé, Diogo Vaz, São João, Sundy oraz Belo Monte. Razem stanowią one zaplanowany kolonialny system plantacyjny przeznaczony przede wszystkim do produkcji kawy i kakao, łączący grunty rolne, infrastrukturę przemysłową, obszary mieszkalne oraz obiekty socjalne w ramach ściśle ustrukturyzowanych układów przestrzennych. Obiekt ten ilustruje funkcjonowanie wielkoskalowego kolonialnego systemu rolno-przemysłowego, opartego na przymusowej migracji i pracy, od końca XIX wieku do połowy XX wieku, mającego na celu utrzymanie globalnej produkcji towarowej po zniesieniu niewolnictwa.
17. System teatrów typu „condominio” w stylu włoskim z XVIII i XIX wieku w środkowych Włoszech (Włochy)
Kryteria: (iii) – oznacza, że obiekt jest wyjątkowym świadectwem tradycji kulturowej lub cywilizacji (żywej lub już nieistniejącej).
Zespół ten obejmuje dziesięć teatrów typu „condominio” w stylu włoskim, wzniesionych od połowy XVIII do końca XIX wieku w regionach Emilia-Romagna, Marche i Umbria w środkowych Włoszech. Teatry te, reprezentujące stylistykę neoklasycystyczną z wpływami późnego baroku, charakteryzują się wielopoziomowymi lożami, starannie zaprojektowanymi salami widowni zapewniającymi optymalną akustykę i widoczność, parterem, foyerami, ridotti oraz zabytkową aparaturą sceniczną. Uosabiają one innowacyjny system „condominio” – model wspólnej własności i finansowania publiczno-prywatnego, który umożliwił gminom i prywatnym obywatelom współpracę przy budowie teatrów w małych i średnich miastach. System ten sprzyjał rozwojowi rozległej sieci kulturalnej, zapewniając nową przestrzeń reprezentacyjną dla powstającej burżuazji oraz poszerzając publiczny dostęp do sztuk scenicznych. Położone w samym sercu historycznych centrów miast teatry te stały się ważnymi miejscami spotkań społecznych, gdzie odbywały się przedstawienia i wydarzenia publiczne, przyczyniając się do kształtowania opinii publicznej.
18. Miejscowość Sidi Bou Saïd (Tunezja)
Kryteria: (iii) – oznacza, że obiekt jest wyjątkowym świadectwem tradycji kulturowej lub cywilizacji (żywej lub już nieistniejącej).
Obiekt ten to malownicza wioska położona na cyplu z widokiem na Morze Śródziemne, harmonijnie wkomponowana w ukształtowanie klifu. Powstała wokół grobu mistrza sufickiego i świętego, znanego jako Sidi Bou Saïd, który żył w XII–XIII wieku. Dzięki swojej tkance architektonicznej i urbanistyce pozostającej w symbiozie z otoczeniem naturalnym, charakterystycznej estetyce stworzonej przez charakterystyczne kolory oraz mistycznej aurze związanej z duchowością suficką, która przenika to miejsce, obiekt ten łączy w sobie geomorfologię, architekturę i duchowość. Od dawna stanowi inspirację dla artystów i nadal przyciąga odwiedzających poszukujących duchowego spokoju.
19. Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat (Tajlandia)
Kryteria: (ii)(iv) – Samo dzieło jest wybitne (iv) i miało ogromny wpływ na świat wokół niego (ii)
Wat Phra Mahathat Woramahawihan (lub klasztor Phra Mahathat), położony w prowincji Nakhon Si Thammarat na Półwyspie Tajlandzkim, na wąskim grzbiecie między Oceanem Spokojnym a Indyjskim, od momentu powstania w VIII wieku pełni rolę ważnego regionalnego ośrodka buddyjskiego. Korzystając z transoceanicznych sieci handlowych, klasztor pozostawał pod wpływem różnych tradycji religijnych i architektonicznych, w tym bramanizmu, hinduizmu, buddyzmu mahajany i buddyzmu therawady z północno-wschodnich Indii, środkowej Jawy, Sri Lanki oraz regionu Mon w południowej Birmie. Wpływy te zostały włączone do jego budowli sakralnych, rytuałów i tradycji kulturowych. Jego charakterystyczne formy artystyczne i architektoniczne wywarły szeroki i trwały wpływ w całej Tajlandii oraz w Azji Południowo-Wschodniej. Tradycje religijne i lokalne są kultywowane w klasztorze od ponad 1500 lat, w tym tradycja kronikarska Nakhon Si Thammarat, coroczna ceremonia owijania Wielkiego Relikwiarza w tkaninę oraz spektakl taneczny Nora.
20. Rezerwat morski w Akabie (Jordania)
Kryteria: (ix)(x) – są to bezcenne pod względem biologicznym obszary chronione na Ziemi, stanowiące kluczowe ogniwa ewolucji oraz naturalne refugia zagrożonej fauny i flory.
Obszar ten, położony na najbardziej wysuniętym na północ krańcu Morza Czerwonego, składa się z mozaiki raf koralowych, łąk podwodnych i raf mezofotycznych, które stanowią siedlisko dla różnorodnego życia morskiego i procesów ekologicznych. Uznany za najbardziej wysunięty na północ tropikalny system raf koralowych na świecie, obszar ten wyróżnia się koralowcami odpornymi na zmiany temperatury, które w ciągu ostatnich 10 000 lat przystosowały się do morskich fal upałów, wysokiego zasolenia i podwyższonych temperatur latem. Rezerwat chroni ważne morskie zasoby genetyczne i wspiera wyjątkową różnorodność biologiczną, obejmującą ponad 150 gatunków korali twardych, ponad 500 gatunków ryb oraz 1 000 gatunków mięczaków. Endemizm koralowy tego obszaru ma znaczenie globalne – występuje tu około 61% wszystkich endemicznych gatunków korali twardych Morza Czerwonego, a ponad 80 gatunków ryb jest endemicznych dla Morza Czerwonego lub Zatoki Akaba.
21. Krajobraz migracyjny Boma–Badingilo (Sudan Południowy)
Kryteria: (vii)(ix)(x) – Oznacza to, że dany obszar jest jednocześnie zjawiskowy wizualnie, stanowi żywe laboratorium ewolucji oraz jest kluczowym schronieniem dla zagrożonych gatunków.
Obiekt obejmuje Park Narodowy Boma, Park Narodowy Badingilo oraz otaczające je tereny zalewowe i sawanny w Sudanie Południowym. Położony na styku systemu terenów podmokłych Sudd i sawanny wschodniosudańskiej, obejmuje rozległą mozaikę sezonowo zalewanych łąk, terenów podmokłych, równin zalewowych, lasów i sawann, których kształt ukształtowały sezonowe opady deszczu i dynamika powodzi. Te wzajemnie powiązane ekosystemy stanowią siedlisko jednej z największych na świecie zachowanych migracji ssaków lądowych, w ramach której szacunkowo sześć milionów kobów białouchych, tiangów i gazeli mongalla przemieszcza się przez rozległy i w dużej mierze niezakłócony krajobraz w odpowiedzi na zmieniające się warunki środowiskowe. Obszar ten odzwierciedla również istotną różnorodność kulturową i językową regionu, w którym od wieków, a nawet tysiącleci, strażnikami tego krajobrazu są grupy etniczne Murle, Dinka, Nuer, Anyuak i Toposa oraz inne, zajmujące się pasterstwem, rolnictwem i rybołówstwem. Na tym terenie występują również liczne populacje wielu gatunków dużych ssaków, w tym lechwe nilowego, słonia afrykańskiego sawannowego, afrykańskiego psa dzikiego, lwa, lamparta, geparda północno-wschodnioafrykańskiego i oryksa beisa, a także znaczące skupiska ptaków wodnych, drapieżnych i wędrownych. Jego wyjątkowa skala, łączność ekologiczna, różnorodność siedlisk i względna nienaruszalność podtrzymują procesy ekologiczne i biologiczne, które na całym świecie stają się coraz rzadsze.
22. Narodowy Rezerwat Przyrody Okefenokee (USA)
Kryteria: (ix)(x) – są to bezcenne pod względem biologicznym obszary chronione na Ziemi, stanowiące kluczowe ogniwa ewolucji oraz naturalne refugia zagrożonej fauny i flory.
Obszar ten, położony w południowo-wschodniej Georgii i północno-wschodniej Florydzie, obejmuje bagna Okefenokee – największe na świecie nizinne torfowiska słodkowodne w strefie subtropikalnej oraz jeden z największych i najlepiej zachowanych ekosystemów w ramach globalnego obszaru o wysokiej różnorodności biologicznej, jakim jest północnoamerykańska równina przybrzeżna. Obszar ten stanowi zróżnicowaną mozaikę terenów podmokłych, sawann i lasów, ukształtowaną przez nieustanne oddziaływanie wody, ognia, roślinności i dzikiej przyrody, przy czym naprzemienne procesy pożarów i opadów deszczu wpływają na tworzenie się torfu, strukturę roślinności oraz różnorodność biologiczną. Na terenie tym znajdują się również znaczące obszary zagrożonej sawanny sosnowej z sosną długolistną (Pinus palustris), której pozostało mniej niż 3%, a która stanowi siedlisko dla dużej liczby gatunków roślin endemicznych dla tego regionu. Rozległe złoża torfu stanowią ważne archiwum historii paleośrodowiskowej oraz kluczowy magazyn węgla. Obszar ten charakteryzuje się wyjątkową różnorodnością biologiczną, obejmującą co najmniej 856 gatunków roślin, 48 gatunków ssaków, 238 gatunków ptaków, 39 gatunków ryb oraz 90 gatunków gadów i płazów, a także stanowi ważne siedlisko dla ptaków wędrownych, gatunków zagrożonych oraz znacznej populacji aligatorów amerykańskich.
23. Skamieniałości ryb kostnoszkieletowych z zachodniej części Limfjordu – ewolucja i adaptacja klimatyczna we wczesnym eocenie (Dania)
Kryteria: (viii) – Obejmuje obiekty stanowiące wybitny przykład reprezentujący główne etapy historii Ziemi (w tym ślady życia, procesy geologiczne tworzące formy terenu czy cechy geomorfologiczne).
Ten zespół obiektów, położony w zachodniej części Limfjordu w północnej Jutlandii w Danii, obejmuje nadmorskie klify Hanklit i Knudeklint, w których znajdują się jedne z najlepiej zachowanych skamieniałości ryb na świecie. Obszar ten stanowi najstarsze i najważniejsze stanowisko pozwalające zrozumieć wczesną ewolucję i dywersyfikację współczesnych ryb kostnoszkieletowych (teleostów) po masowym wymieraniu pod koniec kredy. Wyjątkowy zbiór skamieniałości, zachowany w osadach bogatych w diatomity i warstwach popiołu wulkanicznego, obejmuje okres maksymalnego ocieplenia paleocenu i eocenu (PETM) oraz następujący po nim okres ochłodzenia, dostarczając unikalnych dowodów na reakcje organizmów żywych na poważne zmiany klimatyczne. Obiekt zawiera obfite i wyjątkowo dobrze zachowane skamieniałości morskie i lądowe, w tym ryby, żółwie morskie, ptaki, owady, rośliny i mikroskamieniałości, oferując niezrównany wgląd w najwcześniejszą biosferę eocenu. Zachowało się tu od 25 do 29 rzędów ryb i ponad 80 gatunków ryb, co dokumentuje ewolucję i adaptację wczesnych linii rodowych współczesnych ryb w okresie gwałtownych zmian środowiskowych.
24. Dolina Wurayah/Wadi Furaja (Zjednoczone Emiraty Arabskie)
Kryteria: (ix) – dotyczy procesów ekologicznych i biologicznych.
Obszar ten położony jest w całości w obrębie pasma górskiego Hajar w emiracie Fudżajra. Pod względem geologicznym góry Hajar stanowią rozległe i dobrze zachowane odsłonięcia sekwencji ofiolitowych, które powstały w wyniku procesów tektonicznych w późnej kredzie. Pod względem ekologicznym obszar ten znajduje się w obrębie suchych lasów i zarośli u podnóża pasma Al Hajar, znanych ze swojej wyjątkowości ekologicznej, dużej różnorodności gatunkowej oraz znacznego poziomu endemizmu. W Wadi Wurayah odnotowano 1 099 gatunków (883 gatunków fauny i 216 gatunków flory), w tym co najmniej dziesięć gatunków zagrożonych w skali globalnej. Stanowią one około połowy gatunków ssaków lądowych i prawie połowy gatunków gadów lądowych odnotowanych w tym kraju.
25. Szerszy obszar gór Olimp (Grecja)
Kryteria: (vi)(x) – oznacza, że obiekt został wpisany na listę jako wpis mieszany (lub spełniający jednocześnie kryteria kulturowe i przyrodnicze).
Góra Olimp położona jest w północnej Grecji i jest najwyższym szczytem w kraju. Jej mikroklimat, wynikający z bliskości morza i gwałtownego wzniesienia, powoduje niezwykłą różnorodność ukształtowania terenu, klimatu i roślinności. W tym krajobrazie starożytni Grecy umiejscowili siedzibę swoich Dwunastu Bogów Olimpijskich, na czele z Zeusem, a także Muz i Gracji. Dzięki pismom Hezjoda i Homera góra Olimp stała się centralnym punktem odniesienia dla mitologii greckiej w całym świecie greckim i rzymskim, co uczyniło ją trwałym symbolem cywilizacji greckiej. Ten obiekt seryjny charakteryzuje się imponującymi formami reliefu, w tym kotłami lodowcowymi, wapiennymi klifami, lejami krasowymi i polami olistolitów, podczas gdy ostre grzbiety, takie jak kompleks Mytikas-Stefani, oraz głębokie wąwozy, takie jak Enipeas, ilustrują trwającą aktywność neotektoniczną. Góra Olimp służyła jako schronienie lodowcowe dla gatunków leśnych, a także stanowi obszar o wysokiej różnorodności biologicznej i endemizmie roślinności śródziemnomorskiej.
