Gozo

---

Historia

Gozo, druga co do wielkości wyspa archipelagu maltańskiego, od tysiącleci rozwijała się w cieniu większej Malty, zachowując jednak swój osobny, barwny i bardziej sielski charakter.

Zanim na wyspie pojawiły się pisane kroniki, Gozo zamieszkiwali ludzie, którzy pozostawili po sobie jedne z najstarszych wolnostojących budowli kamiennych na świecie.

• Świątynia Ġgantija (ok. 3600–3200 p.n.e.). Megalityczny kompleks w Xagħra (środek wyspy) jest starszy od egipskich piramid i Stonehenge. Potężne, ważące wiele ton bloki skalne sprawiły, że późniejsi mieszkańcy wierzyli, iż świątynie wzniosła rasa olbrzymów (stąd nazwa od maltańskiego słowa ġgant – olbrzym).
• Mit o Kalipso: Według tradycji utrwalonej w Odysei Homera, Gozo to mityczna wyspa Ogygia. To tutaj piękna nimfa Kalipso miała więzić Odyseusza przez siedem lat, mamiąc go obietnicą nieśmiertelności. Do dziś nad plażą Ramla Bay można odwiedzić jaskinię związaną z tą legendą.

Strategiczne położenie sprawiło, że Gozo przechodziło z rąk do rąk kolejnych potęg śródziemnomorskich:

• Fenicjanie, Kartagińczycy i Rzymianie: Fenicjanie nazwali wyspę Gaulos (co oznaczało okrągły statek). Rzymianie przekształcili miasto na wzgórzu (dzisiejszą Victorię) w samowystarczalne municipium z własnym monetyzowanym bitym pieniądzem i senatem. Jak to Rzymianie. Zawsze praktyczni.
• Panowanie arabskie (870–1091 n.e.): Arabowie przynieśli ze sobą nowe techniki rolnicze (np. systemy irygacyjne) oraz język, który dał początek dzisiejszym dialektom maltańskim. To w tym okresie utrwaliła się odrębność kulturowa mieszkańców Gozo.

Tragiczny rok 1551 i era Kawalerów Maltańskich

Najbardziej dramatyczny rozdział w historii wyspy napisało Imperium Osmańskie w połowie XVI wieku.

• Inwazja w 1551 roku: Flota osmańska pod dowództwem Sinana Paszy i Turguta Reisa, po nieudanej próbie zdobycia Wielkiego Portu na Malcie, uderzyła na nieprzygotowane Gozo. Po krótkim oblężeniu słabo ufortyfikowanej Cytadeli, Turcy zdobyli miasto. Niemal cała ludność wyspy – około 5000–6000 osób – została uprowadzona w niewolę do Libii. Wyspa niemal całkowicie opustoszała.
• Odbudowa i rządy Zakonu: Kawalerowie maltańscy stopniowo zaludnili Gozo osadnikami z Malty i Sycylii. Wzmocniono potężną Cytadelę w Victorii oraz wzniesiono sieć wież obserwacyjnych i baterii wybrzeżnych (np. Wieża Xlendi), by ostrzegać przed piratami berberyjskimi. Do 1637 roku prawo wręcz nakazywało mieszkańcom Gozo spędzanie nocy wewnątrz murów Cytadeli ze względów bezpieczeństwa.

Krótkotrwała Niezależność: La Nazione Gozitana (1798–1801)

Gdy w 1798 roku Napoleon Bonaparte zdobył archipelag i wygnał joannitów, mieszkańcy Gozo szybko zbuntowali się przeciwko francuskim garnizonom.

Pod przywództwem lokalnego archiprezbitera, Fransa Saverio Cassara, mieszkańcy wyspy z pomocą brytyjskiej floty wyparli Francuzów z Cytadeli. Przez niemal trzy lata (1798–1801) Gozo funkcjonowało jako niezależne państwo (Nazione Gozitana) pod formalną opieką króla Sycylii, zanim cały archipelag przekształcił się w protektorat i kolonię brytyjską.

Czas II Wojny Światowej i Współczesność

Podczas II wojny światowej wyspa, choć uniknęła tak drastycznych zniszczeń jak Malta, odegrała kluczową rolę jako „spichlerz” dla oblężonego archipelagu i bezpieczniejsze schronienie dla ponad 20 tysięcy uchodźców. Wydrążono wtedy ponad 170 schronów i utworzono tymczasowe lotnisko w Xewkija na potrzeby alianckiej operacji Husky (inwazji na Sycylię w 1943 r.).

Na Gozo umieszczono broń przeciwlotniczą, która chroniła port Mġarr. W wybranych wyższych punktach Gozo znajdowały się wojskowe posterunki obserwacyjne i stacje radarowe dalekiego zasięgu.

Dziś Gozo słynie z wolniejszego tempa życia, unikalnego rzemiosła, tradycyjnego rolnictwa oraz spektakularnych krajobrazów.